Keraiyadar okkólottu Hók okkól asé!

Introduction to your rights as a tenant in New South Wales, Australia – Rohingya

Keraiyadar okkólottu Hók okkól asé!

New South Wales ót bára gorón óré zanai diyazar

New South Wales, Australiát máze tuñwar gór bára goríbár thaimot tuñwar kaanuni hók okkól asédé híinor baaborte ekkán aám nozoriyat.

É hákíkot ór habos fata iyanóre bára goroiya okkólór New South Wales jomúurir torfottú keraiyadarór wokil goroiya okkólottu lekágiye [Tenants’ Union NSW] ar Bára goroiyar nétwork okkól, Mocuwara ar Wokalotigorár Hédmot okkól  [TAAS]. Torujuma goirjjede híinóre kaabil asédé torujuma goiroiya okkól é sék goirjje. Aró mozid maalumat okkólóre añrar tenants.org.au website ót soó

Zodi tuñwartu uggwá bára goroiyá hísáfe tuñwar kaanuni hókkór  baaborte mocowara lagile, tuñwár elakar bára goroiyar nétwork okkól, Mocuwara ar Wokalotigorár Hédmot okkól  [TAAS] ót máze zugazu goro. Tuñwar elakar [TAAS] ór zugazug ór maalumat okkól tuaibella é website ott tenants.org.au/get-advice soó. Tuñwár elakar  [TAAS] óiyedé uggwá azad ola, becórkárí tonzim hítára maana maalumat okkól de, mocowara, ar bára goroiyá okkólolla wokaloti goré.

Zodi tuñwartu uggwá hotá báñgidoiya lagile, Torujuma ar Hotá bañgidoiyar Hédmot (Translating and Interpreting Service) [TIS]óre 131450 ótt ar hítárare tuñwar elakar  [TAAS] óre koól goribella hoó. Yá online ótt [TAAS]  ór baatorte aséde maalumat loi zugazugori hitárare uggwá hotá báñgidoiya ré loi koól goribella hoó.  

Tuñí bárátir baaborte mocowara ré NSW [NSW Fair Trading] ótt sai fariba, ziyán oíyede NSW hókúmotor bútoror tonzim. Soó nsw.gov.au/departments-and-agencies/fair-trading ótt yá hítárare 13 32 20 ótt koól goró.

Iyán ekkán bála aholor hám tuñwar ar góror malek/ején ór bútore kiki óiyede hínor rekórd rákoón nán. Aró tuñwar keraiya goirjjodé góror razinomar hagos yá lease ór nokol kopy [lease]raikkiyo, hálótor reput [condition report], gosífaiyóde habos okkól (reseip ), siçí okkól, emails ókkól ar, fotú okkól.

Bára doón yá loónor ajén (real estate agent) [real estate agent] óre góror giros/malike sóoñlibella tiñya de. Mone raikkiyo hé ajén é góror giros/malikor lá ham gorede.

NSW ót mazé bára goirlé hón kaanunór bútore cámel óibou?

NSW ót bára goiribar baaborte 3 háas kaanun okkól ase. Béc bág manúic tákede keriya looya/diya okkól  (Residential Tenancies Act 2010) tákede keraiya okkólor kaanun dofá 2010 bútore fore ar  (Residential Tenancies Regulation 2019) tákede keraiya okkólor kaanun dofá 2019. Baás (Baás bára loiya okkól (zeénneki boadín okkól ar hotel okkól) ar (Residential Tenancies Act) tákede keriya okkólor kaanun dofá máze noófore – nise soó.

Tákedé Keraiyadari okkólor dofát(Act) mázé nisor íin cámel ase:

• Háas keraiyadár okkól zaráttu ekkán lekíyaro yá mukór zubanor (tákede bára goroiya/doiyar) razinomar hagos fonna, aró híinore [lease] ó hoó
• cómaji górbárí lóon (sórhári gór) [social housing] – aám górbári (public housing) ó cámel asé [Homes NSW], sómajír góbári (community housing), ar  Eboriginal Górbárir Óffis (Aboriginal Housing Office). Sómájor górbárir (Social housing) bárátir okkolorlla háas hók okkól ar zimmadari okkól kaanuni dofát mazé asé.
• Ze manuíc uggwá é zagaa keraiya dede cómajottú ekkán gór bára loó[land lease community]

Tákedé Keraiyadari okkólor dofát(Act) mázé nisor íin cámel nái:

• boórdín okkól ar tooitta tákede zaga okkól [boarders and lodgers]
• fóila bára loiyédé hítártu arekzon é bára loiyedé híin okkól zaráttu lekíyaro honó hagosor razinoma nái
• Góror malik okkól é zará ekkán zaga bárá de uggwá zagaa bára dede cómájot [land lease community]
• Héfazotot raikkédé bárati okkól [protected tenants] – uggwá háas gurúfor bárati okkól 
• burá maincór-dekbal gorá (aged-care), kessúdin orlá- dekbal gorá(respite-care), kérmos goréde gór okkól (nursing homes), hamor zindagirtu retaire goirjjede manuíc tákede fara okkólor kontrék okkól, ar dhaktor hána okkól
• hotel okkól, motel okkól, hédmot dede fléth okkól, ar béckpacker okkólor hósthel okkól
• ekkenágorílla tákede gór, zeénneki faná loó [refuge] ar  mosibotor hálotot tákede gór; lamba gori tákede cúthkir din ór bariza okkólor razinoma okkól; kessu din tákede bára gór 3 máñce ottuwaró hom take, híyan tuñwar hámicá tágode zaga noó, zeénnéki cúthkir dinót tákéde [Airbnb].
• Zaga híin beéc bág hasharbar okkól goribella estemal gore, códori, fecá wála, yá ál-cás 
• Kessú onniyo haás bondubos okkólorla.

Zodi tákedé keraiyadari okkólor dofát(Act) loi gólai nofaillé tuñwar hálotore, é hákikotor habos íin tuñwarla no háçí bou. Zodi tuñi fakka gori nofarór, tuñwar elakar  [TAAS] loi mocowara loibella zugazug goro.

Decóitta ar  Entezami Tribunál hoóde [NSW Civil and Administrative Tribunal – NCAT] kí?

NSW Decóitta ar  Entezami Tribunál [NSW Civil and Administrative Tribunal – NCAT] híba uggwá azad ola kaanuni body híbartú góror malik okkól ar bárati okkólor mazé hoija oíle fáisala goribar taakot ase. NCAT hóode híyan kanunir hañsari noó,  kintu faisala gorede híin kaanun orttu mana foribou. [NCAT] é (bond) bañdá diya okkólor baaborte hokúm gori fare, neelaidoon, thíkgoron, falede januwar, ar onniyo bára okkólor baaborte. Ze manuíc chwá é [NCAT] ótt káesór baaborte faisala ar fúné híbare hoóde Tribunál Membór [Tribunal Member].

[NCAT] é uzuzu zuban estomal gore ar cáda karwaiyi okkól gore. Uggwá keraiyadar hísáfe tuñi nezebaze hámicá hotá hoi fariba. Kamiab oibár bécí mouka oibella, nizebaze sáf gori tuñwar kahini ré hoiyó, sábout okkól fuñwati diyo.

Zodi tuñwartu uggwa hotá buzai doiya lagerde óile, tuñwar dorhás ót leko yá tuñí tuñwar fúnánir baaborte ekkán notís faile [NCAT]  óre hoó. [NCAT] é hotá buzai doiya uggwá maana dibou. Hotá buzai doiya é tuñware mocowara yá wokaloti gori nofaribou, hítarar ham óiyede ziín hoó bekkulún borabor sóí gorí hotá báñgi doón.

Tuñi foilabár [NCAT] ót zaile Tuñware goror malik/ajén loi razi robot oibella kucís goribou hínore hoóde milizaon [conciliation], ar héçé uggwa milaidoiya (conciliator) é modot goribou.

Zodi tuñí ekkán razi robot óí nófarile, híyar baade [NCAT] é mosollá híyanor baaborte fáislala goribou- tuñi ar tuñwar górór malik é diyedé sábút híin loiyaro bortoman kaanun hísáfe fáisala goribou.Tuñwartu sábúth okkól diyaforibou zeénneki fothú okkól, leká aséde boiyan okkól, reput okkól, email ór kopy okkól.

Zodi tuñi [NCAT] ór fúnánir baaborte notís ekkán faiyode oíile, tuñwartu hámohá uçón saá, tuñwar góror malik é nozaitó hoilé yó. Zodi tuñi noó zoó, iyán oíttfáre tuñware sárá hítára faisála gorí félaibou.

Zodi tuñwartu [NCAT] ót zaaforer, iyán ekkán bálá mocowara diyazar tuñí tuñwar elakar Keraiyadar okkólor Mocuwara dede ar Wokalotir Hédmot [TAAS] déde hítarattu mocowara loón nán.

Tuñwar Bára lowa cúru goron

Tuñwartu hók ar zimmadari okkól ase tuñí zeéñrte gór ekkán bára loiblella  dorhás goro, ar zeéñrte tuñi bára lowa uggwá cúru goirjjo. Góror malik/ajén hítarattu hámohá kaanun okkól mana foribou ar sói maalumat okkól tuñware diya foribou. Gór bára loi tákibár age cekgori soón becí zoruri.

Tuñware hámohá tákedé keraiyadari okkólor dormiyanot goirjjede razinomar kopy [residential tenancy agreement]uggwá dibou,bécbág hínore uggwá [lease] boli hoó. Razinoma hiín hámicá lekíyaro goréde hálotot táke, héndoilla óile yó zubaane yó oíttfáre. Uggwá esténdad bárár hagos (lease) asé zibáre bécbág góror malik okkól é estomal gore. (Lease) bárar razinoma hoóde hiín uggwá kaanuni hísáfe gorede kontrék.Iyán ekkán bálá mocowara de razinoma(lease) óre thaim loiyaro foroón-  honó hissá ekkán honó ekkán héçé haçi diye né, yá barttí corót okkól honó cámel goirjje né. Barttí corót okkól cámel gori faribou zodi tuñí ar tuñwar góror malik duinizon razi oiyóde oile, Híné tákedé keraiyadari okkólor dofát(Act) mázé honó mockil nogoredde oile yá oinniyo kaanunor kéhlaf noór dé oile.

Béc hálot okkólot tuñi (lease) razinoma dostok gorí baade, Tuñware dui háftár bára advánse hísáfe dibella hoibou ar bañdá hísáfe [bond] dibella. Bañdá hísáfe beécot maze 4 háftár bára zoma raka foribou. (Bond) máni zomanot hísáfe bañda thiñya zoma diya foribou. Zodi tuñí (lease) razinomar niyom arde corót ókkol báñgile yá cómbotti nuksan goirjjo, munaséf órtúwaro becí dág ar fáitté, goror malik é (bond) bañdá tiñya oddók yá bekkulun daabi gori faribou. (Bond) Bañda híin [NSW Fair Trading] é zoma rake. Iyán ekkán bála aidhea zeénnéki tuñi nizebaze (Rental Bonds Online) Bárar Bañda Online estomal gori zoma gorile.

Tuñwartu 2 háftartuwaro becí bára advánse hísáfe diya noforibou.

Tuñware hámohá góror háalotor repút [condition report] malik ortú fura gori diya foribou. Iyán becí zoruri góror hálotor repút óre thaimor bútore fura goribella- góror sabí gosí faiyaro hañt dinor bútore. Repút ór maze, kessú sáfsuturá notákile hámohá  nuth gorí raikkiyo, hóraf óigiyói, yá thíkgorá foribou dé oíle.Fotú mári rakoón bála idhéa. Góror hálotor repút (The condition report )híyan zoruri sábut, zodi (lease) razinomar céce bañda (bond) loi honó fózzat oiyede oile.Tuñware hámoha táibar zaga ekkan diya foribou, héçe iín cámel ase zeénnéki honó baáror zaga, héfázot táka, sáfsutara asené, ar dormianor hálotot asé dé héndoilla.
Zodi tuñwartu bárá loibar baaborte mocowara lagile, tuñwar elakar
Keraiyadar okkólor Mocuwara dede ar Wokalotir Hédmot (Tenants Advice and Advocacy Service) [TAAS] loi zugazug goro.

Tuñi keraiya goirjjo dé thaimot

Tuñwartu górbara thaim mutabek diya foribou. Tuñwartu bárar abar dibar thaim aiccé dé thaimot 2 háfta muúmmíkka  diya(advance) táka foribou, kintu hár thaimot noó. Góror malik ortú hámohá tuñware honó bartí fís sára górbara dibella bebasta ar tuñwar bára dibar oinnyo torika okkól ó diya foribou. Onniyo torika okkólot máze elektruník ór zoriya benk loi difaribella ar Sentárpay(Centerpay) ó cámel ase. Zodi tuñi nizebaze muamikka doór yá (bank)shek dile, tuñware hámohá górbarar gosífaiyéde habos okkól diya foribou. Iyán ekkán bála idhea dé tuñwar nizor rekórd okkól górbara diyode híinor baaborte rakoó nán.

Zodi tuñi górbara diyat maze fissá forigiyogói, toile tuñi tuñwar razinoma(lease) óre [breach] báñgiyo fán oibou. Híyanor zoriya tuñware gororttú [eviction]niyalai difaribou, kintu tuñi górbárati hísáfe basibella ar kessu kodom uçái fariba. Zetó toraturi faro mocoware loó.

Górbara baráibar baaborte kanuni ain kanun okkól ase. Góror malek/ajént é ek bosorót máze ekbar ottúwaró becíbar barai nofaribou. Gór bára baraibár age hítarattu homeséhom 60 din age górbara baraibou dé híyanor notís diya foribou. Górbára barai lé tuñi zodi monegorór becí otalikka baraiye yá gair kanuni mone hoile tuñi (NSW Civil and Administrative Tribunal) ótt [NCAT] máze insáf difariba. Tuñwartu hámohá notís faiyaro [NCAT] ótt 30 dinor bútore dorhás diya foribou.

Góror malik orttú  estemal or ciz [utilities] lagai dibella zimma ase zeénnéki fani, batti-kharun, geés ar linor telefune. Keraidar é estemal goréde hóros (utilities) híin dibou – híin zodi aladá meter loi lagaiya tágéde oile.

Zodi tuñwartu falede januwar górot raki falibella mone hoilé tuñwartu malik ortú ezazot lowa foribouI, kintu nize solafíra goribella estomal goredde januwar [assistance animal] baade. Góror malik/ajént é honó ekkán sói wajáh sára tuñwar (request)aroz óre na monzur gori nofaribou, yá maani sára niyom arde corót ókkol dinofaribou tuñí falodde januwar hín rakibella. Ehón januwar górot máze falibella kanuni torika loi ain kanun okkól ase. Tuñi NSW goórmént ór website ottu ám januwar falibella dorhás ase hiíyan niyalai (download) gori fariba.

Tuñi januwar górot rakile tuñwar zimaa ase hínore sáfsutára soñólibella. Zodi tuñwartu honó kessu moramot yá gorot bodola forile, yá tala okkól bodola forile, tuñwartu hámohá malik ortu likiyaro ezazot lowa foribou.

Zodi górore tík [repairs] ókkol gora forile, tuñwartu malik óre lekiyaro zana foribou, tuñi kiyór baaborte goribella soórde hiín ó cámel ase. Tik ókkol goribár dorhari jinís okkól munasef thaimot gori diya foribou. Tuñware gór ekkán munasef tík gori,héfázot aséfán, ar mahafúz wala hálotot malik ortu diya foribou.

Tuñware munaséf hókdar hísafe cánti diyaforibou, aram ar hósusiyot [peace, comfort and privacy] óla bára gór diya foribou. Góror malik/ajén é tuñwar bára gorot beraito aibella saárde oile tuñware ekkán háas notís diya foribou. Tík goribella ailé tuñware 2 din age lekiyaro górót gólibár baaborte notís dibella tuñwar hók ase, Zodi urjént honó kessú tík gora noforedde oile. Gór cekgoríbella aibella 12 máñc ott máze béec ott 4 bar aifaribou, homes hom 7 din age lekiyaro notís diya foribou fotti bar. Tuñi honó cánti loiyaro dohól andáz gori nofariba, aram yá antehañsór manúic okkól loi.

Zodi tuñi tuñwar górore ar ekzon óre bára door yá tuñwar bárar razinoma ré aruggwá maincóre fargorai dibella soór, tuñwartu malikor lekiyaro diyede ezazot laigibou. Zodi tuñi ekkán cíyargori tágede górot tágile ar fotti uggwá manuíc ór naam razinoma(lesae)ótt notagile, héçé oíto fare bárati okkólor incáac ar báratir bára doiya taitfare. Iyán ekkán bála idhea báratir incáac ar báratir bára doiya okkólor fuñwati lekíyaro razinoma rakoón.

Bordín ar tooitta tákede zaga okkólor la oinnyo niyom kanun okkól ase. Tuñi oito fare bordín ot tóiya yá tooitta tákede zagat tágor yá rejistért goirjjede  bordín górot  [boarding house] tágor, yá cíar gori tágede górot tágor, zeçé góror malik, yá fúñwati góror manéjar, yá soóñlede manuíc táge, hitarra górore ódorbare kontróul gore.

Zodi góror malik yá ajént loi honó ekkán hoija fossát oile, Iyán ekkan bála mocowara de tuñi age hítarar loi biasana goro. Zodi tuñi honó faislat foñsi nofaille, tuñi tuñwar elakar (Tenants Advice and Advocacy Service) [TAAS] loi mocowara goro [NCAT] ót dorhás dibar baaborte yá [NSW Fair Trading] ót cékáyot goribella.

Bára lowa hótóm oígiyoí

Zodi tuñi gór ottu niyoli zaibella soór, kaanun okkól hondella razinomat aséde moózin asó né, kiyorla zoórgoi de, zodi hono kessú tuñi bára lowa fúrai felaito soórde oilé. Beéc bág kaése okkólot máze, tuñi góror malik/ajént óre lekiyaro górortu niyoli zaiba boli [termination notice] notís diya foribou ar tuñwar notís mozin tuñi háli goriba boli howa foribou. Tuñi górorttu niyoli zaile tuñwar bára lowa cés oizaibou ar tuñi góror sabí okkól gosái diba. Tuñi tuñwar notís ór agor tarík ott háli gori difariba, kintu tuñwartu zodi malik loi hono razinoma notágile, tuñwartu gór bára tuñwar notís cés dín fán gór bára diya foribou.

Eçé dui doilla razinoma (lease) asé :

• Thíkgoijjá muddot [fixed term] – háas thaim orla, zeénnéki 12 mac
• miyadi  [periodic] – solat tágibou, thíkgoijjá muddot nai

Thíkgoijjá muddot uggwá céc oízaile, razinoma (lease) uggwá Othumithík miyadi (solerdé) hédoilla óizaibou, tuñi yá góror malik é zetódin fáan céc noó goro.

Zodi tuñi uggwá solerde [periodic] héndoilla razinoma(agreement) tágile tuñi niyoli zaiboilla ekkán [termination notice] niyoli zaibar notís homséhom 21 din age diyaforibou, honó wajá sára. Zodi tuñi uggwá  muddot wala razinoma [fixed-term] (lease) yá honó háas kanunor bútore bárar razinoma céc goribella soór, notís diyode thaimot  hálitaibar muddot híbar bára diya foribou. Zodi tuñi uggwá  muddot wala razinoma [fixed-term] (lease) ótt tágile, aró maalumat yá mcowara loó honó ekkán karwai goribár age.

Tuñwartu bára gór híyanore rakí zaibaiccót tuñi zendoilla hálotot bára goribár thaimot accíl héndoilla raká foribou, baná hálka húlká dag ar fáça táifaribou. Iyán ekkán bála idhea tuñi photú tuli rakiba tuñi niyoli zaibar age.

Tuñi niyoli zaigóbár baade, tuñi tuñwar (bond) bañda tiñya dabi gori fariba. Bañda (Bond) óiyede tuñwar tiñya, ar hín tuñware férot doónsa, kintu malikortu zodi haás magibar kaanun mutabek ekkán daabi notágile.

Kanun hísafe magifarede hossá okkólot máze nisor iín cámel ase:

• Bára yá oinniyo hóssa bissa okkól tuñwartu faóna ase
• Tíik gora – zodi tuñí, aruggwá takedé manuíc yá uggwá beraito accílde honókiye zodi cónborti ré [fair wear and tear] hálka hulka dag yá façáttuwaro béc hóraf goirjje 
• Sáfsutarrá goron – zodi tuñi góror honó ekkán zagare bála gori sáfsuttára noógoro
• Tala okkól bodoli diya foijje yá onniyo héfazotor zontro okkól- tuñi zodi faldaila, niyalai félai lá yá góror malikor ezazot sára mozid kessu lagaiela

Tuñi tuñwar bañda (Bond) óre tuñi zaibar fuñware dabi gori fariba.Tuñwartu gorór malik/ajén ór dostok loibella intezar gora noforibou. Zodi hítarttu tuñwar dabi ré namonzur dabi tágile hítarattu (NSW Civil and Administrative Tribunal) [NCAT] ott dorhás diya foribou. Zodi hítara bañda (Bond) ór tiñya re age dabigori loifélle, tuñi [NCAT] ótt dorhás difariba, tar baade bañda(Bond) keéngori dibou dé híyan faisála goribou.

Zodi góror malik/ajén é zodi tuñware nialai dibella saile, hítarattu hámohá górbárar razinoma híyan cés gora foribou. Hítarattu ekkán sói gori niyoli zaiboilla notís [termination notice] diya foribou yá NCAT ott dorhás diyaforibou. Niyoli zaiboilla notís ott hámohá hodinor notís diyede híyan leká tága foribou, ekkán kaanui wajá dahá foribou dé kiyorla razinoma (lease) hótóm górerdé, ar sábut. 

Tuñwar razinoma(lease) hótóm goribella kaanui wajá okkólot máze nisor iín cámel ase:

• Zodi tuñi razinoma (agreement) báñgio – górbara bartí baki raki diyo, yá gór ore gair kanuni wajárla estomal goror 
• Gór hiyan besi félaiye
• Óddor baare gór tíkták gora forer
• Goror malik yá malik or family honó kiye gorot aie tágibella saár
• Onniyo honó wajjá okkol

Ekkán niyoli zaibar notís nizebaze  tuñwar górbarar razinoma ré hótóm gori nofaribou. Túñwar górbarar razinoma tuñi górottu niyoli zaiyaro sabí gosái dile hótom oizaibou. Zodi tuñi notís moózin niyoli noózo, góror malik é [NCAT] ótt maze [termination order] niyoli zaibella order ór dorhás difaribou. Ekkán niyoli zaibár order hótóm oibou ar hondinot tuñware zaibella  zanaiye hédinot tuñwartu hámohá niyoli zaaforibou. Góror malik/ajén é tuñware bolaazuri niyalai dinofaribou – baná [NCAT] é difaribou. Zodi tuñi niyoli zaibár ordér hísafe niyoli noózao, malik é górore hítár kobzat mazé loibella  hókum nama [warrant for possession] lá [NCAT] ott dorhás difaribou. Hé hokum nama hiyan loi, uggwá Sheriff [Sheriff] officer é zurgori gorottu niyalai difaribou.

Eçé kessú haás ain kaanun okkól ase zinor zoria góror razinoma báñgi fare zeennéki góror bútoror  hoija fozzat, gor besi félaiye, bolamosibot aiccé– zeennéki oín dóirjje yá faní uitté – ar góror hozzor baaborte dohól gorer.
Zodi tuñi górbarar razinomar hótom goribar baaborte mocowara loibella soór,  tuñwar elakar bárati okkólor óre mocowara dede ar wokaloti gorede (Tenants Advice and Advocacy Service) [TAAS] híin loi zugazug goro.

Mozid maalumat

• Maalumat, rasta zoriya okkól, ar video ókkol óre [Tenants’ Union NSW] ótt ar  [TAAS] ótt soó tenants.org.au
• (NSW government) NSW córhár ottu maalumat okkól saibella: nsw.gov.au/housing-and-construction/renting-a-place-to-live ott soó yá koól goro 13 32 20 ott.
• Tuñwar elakar Mocuwara ar Wokalotigorár Hédmot okkól  [TAAS] ott maana zugazug goro, azad ola bárar mocowar lá: tenants.org.au/get-advice ótt soó
  Zodi tuñwartu hotá bañgi doiya ligle  foila 13 14 50 ott koól goro.

Gair mosúlia

É hákikotor habos fata iyán ekkán kanunui rastadahde ar kanunir mocowara hísáfe estomal gori nofariba.Iín ze manuíc okkól zará eçé bútore táge, yá iín loi asór goijjé, kaanun iín solibou de New South Wales, Australiat maze. © Tenants’ Union of NSW
É hákikotor habos fata iyán akéri noyagoirjje Fébruari 2026 ott máze.